شماره 2 (2026)

دیدگاه امام ابوحنیفه )رح( در خصوص حقوق متقابل دولت و رعیت

دیدگاه امام ابوحنیفه )رح( در خصوص حقوق متقابل دولت و رعیت

منتشر شده: 1405/05/03

نویسندگان

Mohammad Edris Panah

medris.panah@hu.edu.af

چکیده

چکیده فارسی

دولت و رعیت همچون روح و بدناند؛ بیگمان وجود هر یک، مستلزم وجود دیگری است. شهادت تاریخ و آثار علمی دانشمندان نشان میدهد که دولت و رعیت همواره دارای حقوق و تکالیف متقابلی نسبت به یک دیگر بوده اند. این اصل از منظر علما و فقهای اسلامی، به ویژه امام ابوحنیفه ، نیز از جایگاه و اهمیت ویژه ای برخوردار بوده و همواره بر تحقق آن تأکید شده است. آن چه بر اهمیت این تحقیق می افزاید، شناخت این حقوق و تعهدات است؛ زیرا ناآگاهی نسبت به آن ها، روند تطبیق این حقوق و تکالیف را با خلل مواجه ساخته و از کارآمدی آن می کاهد. این تحقیق با بررسی دیدگاه امام ابوحنیفه حقوق متقابل دولت و رعیت، در پی پاسخ به این سؤال است که چه حقوقی برای دولت و رعیت در اندیشه امام ابوحنیفه تعریف شده است. روش تحقیق به کاررفته در این نوشتار، کتابخانهای بوده و نوع تحقیق نیز توصیفی–تحلیلی است .یافتههای تحقیق نشان می دهد که از منظر امام ابوحنیفه ، رعیت در برابر دولت وظایفی هم چون اطاعت مشروع و مشروط، نصرت دین و نصیحت را بر عهده دارد؛ و در مقابل، دولت موظف به جهاد علیه دشمنان دین، انتصاب افراد نیک و متخصص به مناصب حکومتی، اقامه عدل میان مردم، تنفیذ احکام و اقامه حدود، تنظیم و تجهیز لشکر و نیروی نظامی برای حراست از سرزمین اسلامی، و تقسیم غنایم است.

Abstract (English)

The relationship between the state and its citizens is akin to that of the soul and the body each necessitates the existence of the other. Historical records and scholarly works affirm that states and nations have always held mutual rights and obligations toward one another. This principle is deeply rooted in Islamic jurisprudence and has been strongly emphasized by scholars, especially Imam Abu Hanifa (may Allah have mercy on him). What adds to the importance of this study is the understanding of these reciprocal rights and duties, as ignorance of them can disrupt their proper implementation and weaken their effectiveness. This research, by examining the perspective of Imam Abu Hanifa (may Allah have mercy on him) regarding the reciprocal rights of the state and its subjects, seeks to answer the question of what rights are defined for both the government and the people within the thought of Imam Abu Hanifa.This study adopts a library-based methodology and follows a descriptive-analytical approach. The findings indicate that, according to Imam Abu Hanifa, citizens are required to offer conditional and legitimate obedience, support the religion, and provide sincere advice to the leadership. In return, the state is obligated to wage jihad against the enemies of Islam, appoint righteous and competent individuals to government positions, establish justice among people, enforce Islamic rulings and criminal penalties (hudud), organize the military for the defense of Islamic territories, and distribute spoils of war fairly .

کلیدواژه‌ها

فارسی

امامامام ابوحنیفه

English

ImamImam Abu HanifaMutual RightsRulerState and Citizens .

اطلاعات مقاله

تاریخ دریافت

1405/05/03

تاریخ پذیرش

1405/05/03

تاریخ انتشار

1405/05/03

نحوه استناد

APA

Mohammad Edris Panah (2026). دیدگاه امام ابوحنیفه )رح( در خصوص حقوق متقابل دولت و رعیت. مجله علمی-حقوقی پوهنتون هریوا, 2(2), .

MLA

Mohammad Edris Panah. "دیدگاه امام ابوحنیفه )رح( در خصوص حقوق متقابل دولت و رعیت." مجله علمی-حقوقی پوهنتون هریوا, vol. 2, no. 2, 2026, pp. .

Chicago

Mohammad Edris Panah. "دیدگاه امام ابوحنیفه )رح( در خصوص حقوق متقابل دولت و رعیت." مجله علمی-حقوقی پوهنتون هریوا 2, no. 2 (2026): .